Trong lịch sử văn hóa Việt Nam, hiếm có nhân vật nào để lại dấu ấn sâu đậm và lâu bền như Nguyễn Du – Đại thi hào dân tộc, Danh nhân văn hóa thế giới. Cuộc đời nhiều biến động, sự nghiệp văn chương đạt tới đỉnh cao và di sản tư tưởng nhân văn sâu sắc của ông đã vượt qua giới hạn thời đại, trở thành tài sản tinh thần vô giá của dân tộc. Nhân kỷ niệm 260 năm Ngày sinh Đại thi hào Nguyễn Du (1765–2025), việc nhìn lại thân thế, sự nghiệp và giá trị di sản của ông càng cho thấy sức sống bền bỉ của một thiên tài văn học trong đời sống đương đại
Nguyễn Du sinh năm 1765 tại Thăng Long, quê gốc ở làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, trấn Nghệ An (nay thuộc tỉnh Hà Tĩnh). Ông xuất thân trong một gia đình đại quý tộc, có truyền thống khoa bảng và văn chương nổi tiếng. Tuy nhiên, thay vì một cuộc đời thuận lợi, Nguyễn Du sớm phải đối diện với những biến cố lớn của cá nhân và thời cuộc. Mồ côi cha mẹ từ khi còn nhỏ, chứng kiến sự suy tàn của triều Lê – Trịnh và những cuộc binh biến liên miên cuối thế kỷ XVIII, ông trải qua nhiều năm lưu lạc, sống giữa nhân dân, thấm thía nỗi khổ của kiếp người trong xã hội đầy bất ổn.Chính những trải nghiệm ấy đã định hình tư tưởng và cảm hứng sáng tác của Nguyễn Du. Ông không nhìn cuộc đời từ đỉnh cao quyền lực, mà từ nỗi đau của con người nhỏ bé trước cơn bão lịch sử. Dù sau này ra làm quan dưới triều Nguyễn, Nguyễn Du vẫn mang trong mình nhiều day dứt, trăn trở, để rồi tất cả lắng đọng thành chiều sâu nhân bản trong các sáng tác văn chương.Sự nghiệp văn học của Nguyễn Du là một thành tựu lớn của văn học trung đại Việt Nam. Ông để lại nhiều tác phẩm giá trị bằng chữ Hán như Thanh Hiên thi tập, Nam Trung tạp ngâm, Bắc hành tạp lục. Những vần thơ này không chỉ thể hiện tài năng nghệ thuật xuất sắc mà còn phản ánh tư duy nhân sinh sâu sắc, cái nhìn tỉnh táo và đầy cảm thông đối với con người trong dòng xoáy lịch sử.Đỉnh cao chói lọi nhất trong sự nghiệp của Nguyễn Du là “Truyện Kiều” (Đoạn trường tân thanh), kiệt tác đã đưa văn học Việt Nam vươn tới tầm vóc lớn.
Với 3.254 câu thơ lục bát, Nguyễn Du đã xây dựng nên một thế giới nghệ thuật hoàn chỉnh, nơi số phận con người được nhìn nhận bằng con mắt nhân đạo và đầy xót thương. Qua hình tượng Thúy Kiều, ông không chỉ kể một câu chuyện bi kịch mà còn đặt ra những vấn đề lớn về thân phận, công lý, đạo lý và giá trị con người trong xã hội phong kiến.Giá trị của “Truyện Kiều” nằm ở sự kết hợp hài hòa giữa nội dung tư tưởng sâu sắc và nghệ thuật ngôn từ bậc thầy. Nguyễn Du đã nâng tiếng Việt và thể thơ lục bát lên đỉnh cao, tạo nên một chuẩn mực nghệ thuật mà các thế hệ sau khó vượt qua. Không ngẫu nhiên khi “Truyện Kiều” trở thành tác phẩm được truyền tụng rộng rãi, đi vào đời sống văn hóa dân gian, trở thành “cuốn sách gối đầu giường” của nhiều thế hệ người Việt.Vượt lên trên giá trị văn chương, di sản Nguyễn Du là một hệ giá trị tư tưởng nhân văn mang tính phổ quát. Đó là sự đề cao con người, lòng cảm thông sâu sắc với những phận người bị áp bức, niềm tin vào giá trị của tài năng, nhân phẩm và khát vọng sống lương thiện. Chính chiều sâu tư tưởng ấy đã giúp tác phẩm của Nguyễn Du vượt qua không gian và thời gian, được bạn đọc trong và ngoài nước đón nhận. Việc UNESCO vinh danh Nguyễn Du là Danh nhân văn hóa thế giới là minh chứng rõ nét cho giá trị toàn cầu của di sản ông để lại.
Nhân kỷ niệm 260 năm Ngày sinh Đại thi hào Nguyễn Du, nhiều hoạt động kỷ niệm quy mô, trang trọng và giàu ý nghĩa được tổ chức trên cả nước. Các hội thảo khoa học, tọa đàm chuyên đề tiếp tục khẳng định vị trí, tầm vóc và sức sống của di sản Nguyễn Du trong bối cảnh hội nhập và phát triển. Song song với đó là các hoạt động triển lãm, biểu diễn nghệ thuật, ngâm Kiều, lẩy Kiều, sân khấu hóa “Truyện Kiều”, xuất bản sách, tư liệu nghiên cứu, góp phần đưa tác phẩm của ông đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du tại Tiên Điền, Hà Tĩnh, trở thành trung tâm của các hoạt động tri ân, giáo dục truyền thống và quảng bá văn hóa dân tộc. Đây không chỉ là nơi tưởng niệm một danh nhân, mà còn là không gian văn hóa sống, nơi di sản Nguyễn Du tiếp tục được bảo tồn, lan tỏa và làm giàu thêm đời sống tinh thần xã hội.
Trải qua 260 năm, Nguyễn Du vẫn hiện diện sống động trong tâm thức dân tộc như biểu tượng của trí tuệ, nhân cách và tinh thần nhân văn Việt Nam. Kỷ niệm Ngày sinh của ông không chỉ là dịp tôn vinh một thiên tài văn học, mà còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm kế thừa, gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa bền vững mà Nguyễn Du đã để lại cho hôm nay và mai sau.
Kim Oanh